صفحه اصلی گزارش نقد کتاب گام مهمی که در شکوفایی عقلانیت جامعۀ ما برداشته شد

گام مهمی که در شکوفایی عقلانیت جامعۀ ما برداشته شد

  • گزارش
  • نقد کتاب
  • 4901
  • خانم وکیلها
  • چاپ
اخیراً تلخیص دوجلدی کتاب بررسی تاریخ ، حکایاتی از تمدن های برجای مانده و منقرض اثر آرنولد توین بی در انتشارات علمی و فرهنگی چاپ و منتشر شده است.  متن اصلی این کتاب مشتمل بر دوازده جلد است که به وسیلۀ دیوید چرچیل سامرول، در دو جلد خلاصه و توسط زنده یاد محمد حسین آریا به فارسی ترجمه شده است.
این کتاب را فرهاد طاهری ویرایش کرده و معتقد است که انتشارات علمی و فرهنگی با چاپ این کتاب گام مهمی در باروری و شکوفایی عقلانیت در جامعۀ ما برداشته است.
به دلیل اهمیت این کتاب و تاثیر  خاص آن برجریان های فکری و پژوهشی که تاریخ تمدن و فلسفۀ تاریخ را مورد مداقه و تفسیر و تحلیل قرار می دهند، نشستی با حضوراستاد کامران فانی، دکتر مسعود کوثری و فرهاد طاهری در بارۀ ویژگی های این کتاب و ترجمۀ آن در انتشارات علمی و فرهنگی برگزار شد که مشروح آن را از نظر می­گذرانید.  
استاد فانی:  محمد حسین آریا مترجم کتاب بدون تردید یکی از برجسته ترین مترجمان حوزۀ تاریخ بود و چندین ترجمۀ دیگرش نیز در انتشارات علمی و فرهنگی چاپ شده است. این نشست میتواند تاریخچه ای برای زندگی و کارهای ایشان باشد.  مرحوم آریا تحصیلاتش را در رشتۀ نظامی دانشکدۀ افسری طی کرد و مدتی هم از طرف ارتش برای ادامۀ تحصیل به آمریکا رفت و کار ایشان هم بیشتر تدریس زبان و حوزه های دیگر بود؛ در اوایل انقلاب نیز با درجۀ سرهنگی بازنشسته شد. سال ۶۲ یا ۶۳ بود که من مشاورانتشارات علمی و فرهنگی بودم و هفته ای دوسه روز اینجا می­آمدم. یک روز آقایی آمدند این جا به دفتر آقای بروجردی و کتابی زیر بغل داشتند و گفتند آمده ام در بارۀ کتابم با شما مشورت کنم؛ نه اینکه آن را عرضه کنم. ایشان کتاب را ترجمه کرده بود و می­خواست ترجمه اش را بررسی کنیم؛ می­گفت ببینید اصلا از عهدۀ من بر­می­آید وارد این موضوع بشوم یا نه .
آریا آن روز گفت دلم می­خواهد بی پروا صحبت کنید چون آیندۀ من به این کار بستگی دارد. کتابی که ایشان ترجمه کرده بود کتاب «سلیمان باشکوه » نام داشت و در بارۀ امپراطور معروف عثمانی بود که خود را سلیمان قانونی می­نامید. من کار را مرور و ترجمه را با متن اصلی مقایسه کردم و دیدم فوق العاده خوب ترجمه شده و نشان می­داد که مترجم با اینکه کار اولش بود، به کارش مسلط است؛ از آن به بعد کار ایشان شروع شد. من به یاد دارم «سیاحت نامۀ درویش دروغین »اثر وامبری را شرکت تجدید چاپ کرده بود. این کتاب یکی از قوی ترین سفرنامه هایی است که چاپ شده وقبل از انقلاب یک بار چاپ و با استقبال زیادی مواجه شد.  وامبری آدم حیرت انگیزی است؛ مستشرق اهل لهستان که یک پایش هم می­­لنگیده و تسلط کامل به زبان فارسی داشته است. وقتی این کتاب چاپ شد به مرحوم آریا گفتم چه خوب است کتاب دیگر وامبری را که شرح زندگی و سفرهای او است هم اینجا کار کنیم.
آریا پذیرفت و کتاب را ترجمه و انتشارات علمی و فرهنگی هم آن را منتشر کرد. یکی دیگر ازکتاب هایی که مرحوم آریا برای انتشارات علمی و فرهنگی ترجمه کرد کتاب« اقوام مسلمان اتحاد شوروی» بود که خانم شیرین آکنر، نویسندۀ بنگلادشی آن را نوشته است.      توین بی مورخی است که در ایران خوش اقبال است؛ چون خیلی کتاب هایش به فارسی ترجمه شده که اتفاقاً چندتا را آقای آریا ترجمه کرده است؛ مثلا در حوزۀ شناخت توین بی، گزیده ای از آثار او را ترجمه کرد. توین بی یک سفر دور دنیا کرده و مدت چند ماه هم در ایران بوده است. او مشاهدات و خاطرات خود از این سفر را در کتاب «شرق به غرب، سفر به دور دنیا »به نگارش درآورد که این کتاب را هم به دست آریا به فارسی ترجمه شد.
 ترجمۀ دیگر مرحوم آریا کتابی است که توین بی در اواخر عمرش نوشته و خلاصه ای از اثر دوازده جلدی بررسی تاریخ است و این به غیر از خلاصه هایی است که دیگران بر این کتاب نوشته اند.   توین بی معتقد بود تصویر خیلی به فهم مطلب کمک می­کند. کتاب دوازده جلدی بررسی تاریخ پرحجم و تحلیلی است و مخاطب خاص خودش را دارد؛ اما کتاب تاریخ خلاصه و مصور توین بی مخاطب عام تری دارد. در بارۀ دورۀ دوازده جلدی «بررسی تاریخ »که مشهورترین اثر توین بی است باید بگویم که کار بسیار محققانه ای است و کتاب های دیگر گزیده هایی از آن هستند .  خبر خوشی شنیدم مبنی بر اینکه انتشارات علمی و فرهنگی در نظر دارد کتاب اصلی را ترجمه کند، من خیلی به دنبال این بودم که کتاب اصلی ترجمه شود. دورۀ دوازده جلدی« بررسی تاریخ »یکی از مفصل ترین کتاب ها در بارۀ تاریخ تمدن بشر است و من به انتشارات علمی و فرهنگی تبریک می­گویم که چنین برنامه ای دارد؛ چون این خیال همیشه وجود داشته و حتی وقتی فرانکلین در ایران تاسیس شد، خیال ترجمۀ این کتاب را داشتند.  
به یاد دارم آقای همایون صنعتی زاده مدیرعامل فرانکلین همیشه می­گفت من علاقه مند بودم به جای ویل دورانت، توین بی ترجمه می­شد، چون ویل دورانت متخصص این کار نبود، اما توین بی مورخ برجسته ای است. شاید هم یک دلیلش این بود که فرانکلین همیشه علاقه داشت کتاب های آمریکایی و زبان انگلیسی را کار کند و اگر آن دورۀ کامل «بررسی تاریخ »در کنار این دوجلد ترجمه شود، ادای دینی خواهد بود به توین بی که یکی از بزرگ ترین مورخان جهان است.  
دکتر کوثری: از آقای فانی متشکرم که تاریخچۀ مفصلی از زندگی و آثار مرحوم آریا بیان کردند و از فراز و فرودهای مسایل در انتشارات علمی و فرهنگی و بنگاه ترجمه و نشر کتاب و همین طور زندگی و آثار توین بی مطالبی گفتند که شنیدن آن ها خیلی لذت بخش بود، بخصوص که دوستان در روایت و نقل کردن استاد هستند.
 کاش همۀ کتابدارهای مابه قدرت و قوت و دانش شما و گنجینه ای از دانش بودند. من زمانی که دانشجو بودم و کارهای شما را می­خواندم خیلی تعجب می کردم چون تفکر هر حرفه ای را برای شما داشتم عیر از کتابداری؛ مثلا فیلسوف یا ادیب و امثال اینها برایم متقن تر بود. به هر حال فعالیت های شما باعث مباهات حرفۀ کتابداری است. می­خواهم نکته ای را هم در بارۀ توین بی بگویم؛ تا قبل از کار توین بی ، فلسفۀ تاریخ با مدعیان جدی از مارکسیست ها و غیر مارکسیست ها روبرو بود و معمولا هم ادعاها بر اساس تعمیماتی مطرح می­شد که مبتنی بر داده های تاریخی کافی نبود.
واقعیت این است که کسی چون توین بی نبود که حوصله داشته باشد و تاریخ را با داده های وسیع و فراز و فرودهایش بررسی کند. از این نظر شاید کار او بزرگ ترین و اولین کار باشد. اینکه امروز کار توین بی اعتبار دارد یا نه بحث دیگری است؛ اما اولین کاری بود که در مقابل همۀ فلسفه تاریخ هایی که مدعیانی داشتند، قد علم کرد. رشتۀ من جامعه شناسی است و از دوران دانشجویی به حوزۀ تاریخ و فلسفۀ تاریخ علاقه داشتم و همیشه نام توین بی در حوزۀ علوم اجتماعی و دانش جامعه شاسی و تاریخ مطرح بوده و به قول استاد فانی این همیشه یک رؤیای ایرانی بوده که دورۀ کامل بررسی تاریخ ترجمه و منتشر بشود. خوشبختانه این کار دو جلدی چاپ شد و مجموعۀ اصلی هم در دست ترجمه است و به نظرم کار بزرگی است و شاید اولین بار است که ایرانی ها پس از ترجمۀ دوجلدی موفق می­شوند بدانند که ابتدا و انتهای کار توین بی چیست؛ چون ما در خیلی حوزه ها شرح های دست چندم از یک کتاب داریم، بدون اینکه به متن اصلی مراجعه کرده باشیم و بدانیم چه گفته است.
  من از باب یک مقدمۀ کوتاه برای صحبت های آقای طاهری که زحمت زیادی برای ویراستاری و پالایش و آماده سازی این کار انجام داده اند؛ خصوصا در شرایطی که دسترسی به خود مترجم هم نبوده است ، از ایشان تشکر و قدردانی می­کنم؛ چون آقای آریا یک ماه پس از اینکه ترجمه را به انتشارات دادند، از دنیا رفتند و آقای طاهری با زحمت و دقت زیاد این کار را به ثمر رسانیدند. از ایشان می­خواهم خودشان در بارۀ کار شرح بدهند. 
  آقای فرهاد طاهری : من سال ها در انتشارات علمی و فرهنگی بوده ام و نخستین تجربه های ویراستاری و ترجمه را آموختم و از این بابت خوشحالم که امروز در این جا سخن بگویم . پیش از هرچیز لازم می دانم از سه نفر به نیکی یاد کنم؛ اول مرحوم همایون صنعتی زاده بنیانگذار فرانکلین که تا قیام قیامت هرکس در بارۀ ویرایش ترجمه سخنی بگوید، همه ما از سفرۀ بی دریغ مرحوم صنعتی زاده برچیده ایم؛ چرا که او مقولۀ ویرایش و ترجمه را در ایران رواج داد و جا انداخت.
 دیگری استاد عزیزم مرحوم دکتر پرویز اتابکی، اولین مدیر خردمند وفاضل اینجانب که در جامعۀ امروز ما امثال اتابکی در حد کیمیا هستند و سوم دکتر هرمز همایون پور که هر موقع من در هر جمع فرهنگی صحبت می­کنم یاد او را گرامی می دارم؛ چون از اولین روزهایی که من این جا کار می­کردم، می­دیدم مدیری بود که با خردورزی و علم خودش کار را به جلومی­برد .   انتشارات علمی و فرهنگی غیر از تاریخ توین بی کتاب دیگری چاپ کرده به نام« سیر تمدن »از رالف لینتون که مترجم آن پرویز مرزبان است و من ویراستارش بودم؛ یعنی از سه کتابی که در اینجا در حوزۀ تاریخ تمدن چاپ شده، یکی «تاریخ تمدن »ویل دورانت، یکی  لینتون و دیگری توین بی، من افتخار ویرایش دو کتابش را داشته ام.  ویل دورانت متخصص این کار نبوده و بیشتر از سر شوق و ذوق آن را انجام داده و به دلیل گستردگی زیادی که کارش دارد، از عمق چندانی برخوردار نیست. مخصوصا جاهایی که در بارۀ مشرق زمین صحبت کرده، عمق لازم را ندارد.
دیگر اینکه اشراف و گستردگی که متخصص تاریخ تمدن باید داشته باشد، او ندارد و ایراد سوم آن که کتاب ویل دورانت بسیار پرحجم است و من فکر می­کنم بیشتر کسانی که این دوره را می­خرند بیشتر برای زینت کتابخانه شان است و کسی حوصله ندارد چهارده جلد کتاب را بخواند و در این نکته من تردیدی ندارم. لینتون هم در کتاب سیر تمدن  از منظر مردم شناس و باستان شناس به مقولۀ تمدن نگاه کرده و بیشتر گزارشگری می­کند. اما کتاب توین بی به معنی واقعی کلمه از نظر تحلیل و بررسی کاملا روش مند است و با درک دقیق از مقولۀ تمدن به قضایا نگاه کرده است.من دورۀ دوازده جلدی را نخوانده ام و با خواندن تلخیص دو جلدی به این نتیجه رسیده ام. به نظرم انتشارات علمی و فرهنگی با انتشار این کتاب گام بسیار مهمی در باروری و شکوفایی عقلانیت جامعۀ ما برداشته است؛ به قول فریدون آدمیت جامعه ای که همواره دچار آشفتگی فکر تاریخی و تاریخ فکر است و در ایران همیشه ما تاریخ نگاری را با وقایع نگاری اشتباه می­گیریم. ما به معنی واقعی کلمه در ایران مورخ نداریم و بیشتر وقایع نگار داریم.
این کتاب یک قدم بسیار مثبت برای ارتقای تحقیقات تاریخ پژوهی است و من از این نظر به انتشارات علمی وفرهنگی تبریک می­گویم. زمانی که این کتاب برای ویرایش به من واگذار شد، من تصور دقیقی از ترجمۀ کتاب و خود توین بی نداشتم. وقتی ویرایش را آغاز کردم متوجه شدم مرحوم آریا جزء مترجمان علاقه مند به تحقیق بوده و به منابع مختلف رجوع کرده است. اولین ویژگی ترجمۀ آریا پای بندی به متن و تشخیص جملات درست و فهم صحیح منظور نویسنده است . من وقتی ترجمه را با متن اصلی مقایسه کردم دیدم مرحوم آریا منظور توین بی را خیلی خوب متوجه شده و مفهوم را کاملا درک کرده و دغدغۀ تحقیق در ترجمه را داشته و تا حد امکان اعلام و اصطلاحات را توضیح داده است. ویژگی دوم ترجمۀ آریا در این است که کار او در مقایسه با کتاب های دیگری که در حوزۀ تاریخ تمدن در ایران ترجمه شده ، عاری از اغلاط محتوایی و خطاهای تاریخی است. خیلی از کتاب های حوزۀ تاریخ تمدن که در ایران ترجمه شده، خطاها و اشتباهاتی دارد که انسان را متعجب می­کند .  
اما من به این کتاب ایراداتی هم دارم. اولین ایراد من به ترجمۀ عنوان کتاب است که در انگلیسی Study of History است و در فارسی به بررسی تاریخ ترجمه شده است. کلمۀ study در زبان انگلیسی به معنی مطالعه و تحقیق و بررسی و با دقت نگاه کردن است. برای کتابی مثل کتاب توین بی که تمام زوایای پنهان و عمق تمدن ها و فرهنگ ها را کاویده، کلمۀ بررسی که در زبان فارسی به معنی برانداز کردن و اجمالی نگریستن است، عنوان دقیقی نیست و من همان موقع هم پیشنهاد کردم که عنوان تأملی در تاریخ باشد؛ چون نویسنده به معنی واقعی در این کتاب تأمل کرده است.
در ضمن study به معنی در بحر چیزی فرورفتن، در چیزی تأمل کردن و مداقه کردن هم هست.  یکی از اشکالات ترجمه که در ویرایش حل شد، بحث ناهمگونی و چندگانگی زبان به کار رفته بود؛ البته در نثر انگلیسی کتاب هم ما این چندلایگی را داشتیم. مترجم در ترجمه، آن نثر فخیم و آن زبان معیار را که برای این ترجمه می­بایست به کار گرفته شود، در خیلی جاها به کار نگرفته است.عیناً از دست نوشتۀ مترجم مثال می­زنم که بهتر متوجه شوید. مترجم نوشته : ( نقطۀ آغازین کتاب، جستجو برای بررسی حوزۀ قابل فهم تاریخ بود که ماهیتاً بتواند در چهارچوب زمان و مکان خاص خود و بدون ربط دادن حوادث تاریخی بیرونی به آن حوزه، خود به خود قابل تأمل باشد.) که در ویرایش، به این شکل تغییر کرده است:  هدف آغازین کتاب، جست و جویی برای یافتن محدودۀ مطالعۀ تاریخی است، آن چنان که در قالب زمان و مکان محدود و بدون اشاره به حوادث تاریخی نامرتبط، مفهوم باشد. مثال دیگر اینکه مترجم نوشته: (با قطع اشتغالات الهیات شناسی)که تبدیل شده به صرف نظر از دغدغه های معرفت شناسی و مثال های فراوان دیگری که مجال گفتن اش نیست. کار بعدی که من در این کتاب انجام دادم، افتادگی های ضبط اعلام بود. در خیلی از صفحات کتاب، اسم نویسندگان و اسم شهرها به صورت فارسی آمده بود، اما ضبط لاتین و ضبط انگلیسی اش نیامده بود. من  با مراجعه به دایره المعارف مصاحب و فرهنگ اعلام خاص فریبرز مجیدی همۀ این ضبط های انگلیسی و معادل فارسی آن را در کتاب آوردم؛ به فهرست اعلام نام های کتاب مقدس نیز مراجعه کردم . بعضی جاها هم مترجم چند سطری جا انداخته بود که آن ها را هم با مشورت با آقای فانی ترجمه کرده و در متن گنجاندم. نکتۀ آخری که خیلی وقت گرفت، قسمت هایی بود که عیناً نویسنده از کتاب هایی مثل کتاب مقدس یا رسائل افلاطون به انگلیسی ترجمه کرده بود و مترجم هم عینا این ها را به فارسی ترجمه کرده بود. برای خوانندۀ فارسی زبان اگر مشتاق باشد که بداند مثلاً این بحث افلاطون در کجا قابل پی گیری است، من از آثار افلاطون، ترجمۀ محمد حسین لطفی کمک گرفتم و تمام رسایل و ارجاعات را ارجاع دادم به آثار ترجمۀ لطفی که خواننده بتواند به آنجا مراجعه کند و در مورد کتاب مقدس هم به ترجمۀ فاضل خان همدانی ارجاع دادم و داخل قلاب مشخص کردم که خوانندۀ فارسی بتواند به آن مراجعه کند.
  دکتر کوثری : از توضیحات آقای طاهری و زحماتی که کشیده اند، متشکرم. کار واقعاً سترگ بوده و زحمت طاقت فرسایی داشته تا متن پالایش شود و مترجم و ویرایشگر هردو زحمت کشیده و در تولید و خلق کار سهیم اند و باید به هردو تبریک گفت و تشکر کرد. امیدواریم ما بتوانیم همچنان سنت ترجمه و تألیف آثار خوب را در انتشارات علمی و فرهنگی ادامه بدهیم و نسبت به پیشینیانی که این جا بودند، کم نگذاریم.
  استاد فانی : بین تاریخ و فلسفۀ تاریخ تفاوت وجود دارد ؛  همان طور که بین مورخ و فیلسوف تاریخی هم تفاوت است ، تاریخ و تاریخ تمدن هم با یکدیگر فرق دارند و این نکته ها بیشتر در قرن بیستم مطرح شد. باید دید اصولا توین بی چه می گوید؟ برای فهم توین بی باید دو اصطلاح را بشناسید و در آن صورت کل نگاه او به تاریخ نژاد بشر روشن می شود . این اصطلاحات challeng   و Response است . این دو واژه اصلی و تعیین کننده است و اگر ما معادل های خوبی برای این ها پیدا نکنیم، کل حرف های توین بی را متوجه نمی شویم و تمام کتاب دوازده جلدی توین بی متکی بر این دو کلمه است. ما معادل های مبارزه و واکنش را برای ترجمۀ این دو اصطلاح انتخاب کردیم؛ حرف اصلی این است که شما در مقابل یک معضل قرار می گیرید که شما را به مبارزه می طلبد وchallenge یعنی به مبارزه طلبیدن. بعد شما تلاش می کنید پاسخ دهید، واکنش نشان دهید و مسئله را حل کنید که این Response شماست. بنابر این تمدن بشری اولاً در مقابل یک تهدید قرار می گیرد و طبق نظریۀ توین بی، پاسخی که یک تمدن نسبت به این تهدید ابراز می دارد، تعیین کنندۀ میزان مدنیت آن قوم است . سراسر این کتاب بحث بر سر همین موضوع است و این سی و یک تمدن که توین بی مطالعه کرده، همه شان مواجه هستند با یک چالش و پاسخی که به این چالش داده اند.
توین بی در بارۀ ایران چند مورد را آورده است، مثل امپراطوری هخامنشیان، ساسانیان، دوران خلافت اسلامی و حکومت صفوی و فاطمی که در کتاب اصلی بررسی تاریخ حدود پنجاه صفحه راجع به آن نوشته شده که قسمت صفویه واقعا شاهکار است. غرض این است که خود توین بی می گوید هر فردی هم در زندگی همین مراحل را طی می کند، یعنی در مقابل یک مانع قرار می گیرد و می کوشد مانع را برطرف کند و بر آن فائق آید و نوع پاسخگویی فرد، تعیین کننده است. نکتۀ مهم دیگر از نظر توین بی این است که واحد تمدن حکومت و ملت نیست، واحد تمدن جامعه است و ویژگی های آن را هم بیان می کند که در واقع این سی و یک تمدن که در سراسر تاریخ جستجو کرده، این مباحث را بررسی می­کند.
توین بی معتقد است همۀ تمدن ها از چهار مرحله می­گذرند که عبارت است از پیدایش، رشد، فروپاشی و اضمحلال . مرحلۀ رشد نیاز به خلاقیت دارد و معیار سنجش تمدن ها آفرینش گری و خلاقیت است. نسبت به اینکه یک قوم یا تمدن در حل مشکلاتش چه قدر خلاقیت داشته، می­توانیم بسنجیم که تمدن بالایی هست یا نه. مرحلۀ فروپاشی زمانی است که تمدن خلاقیت اش را از دست داده است. از نظر توین بی همۀ تمدن ها زنده هستند و وقتی می­گوید فروپاشی نه اینکه تمدن تمام شده باشد ، بلکه خلاقیت آن تمدن از بین رفته است. در مرحلۀ اضمحلال، تمدن نابود نمی­شود، ولی انگار مرده و راکد است؛ نه می­تواند مشکلات خودش را حل کند و نه مشکلات دیگران را؛ در این مورد مثال پارسیان هند و یا اسماعیلیه را می­آورد که زمانی قدرتمند بودند، اما حالا از نظر توین بی تمدن­شان ساکن و مرده است. تمدن هایی هستند که می­میرند و فراموش می شوند؛ اما تمدن هایی هم هستند که هیچ کاری نمی­کنند و انگار که مرده اندو هیچ نقشی ندارند. در واقع کار اصلی پنجاه سالۀ توین بی بررسی این تمدن ها بوده است. سی و یک تمدن مستقل پیدا کرده و این الگوی چهار مرحله ای را در مورد این تمدن ها بررسی کرده است و بر این اساس می­خواهد آینده را پیش بینی کند. توین بی می­گوید جنگ جهانی اول روی من تاثیر زیادی گذاشت و من دیدم تمدن اروپایی که این قدر به آن افتخار می کردیم، دست به وحشیانه ترین کارها زد و چندین میلیون نفر را کشتند و خانه هایشان را خراب کردند .
برای من این سؤال پیش آمد که آیا این تمدن در مرحلۀ سقوط نیست و قابل ادامه است؟ از این جا او شروع به بررسی سرنوشت تمدن های دیگر کرد تا بتواند آیندۀ تمدن غرب را پیش بینی کند. حرف دیگرش این است که ما امروزه (یعنی سال های قرن بیستم که این کتاب درآمد) پنج تمدن زنده و پویا داریم: تمدن مسیحیت ارتودکس یعنی مسیحیت شرق در بالکان و روسیه، دوم تمدن اسلامی که خودش می­گوید تمدن ایرانی- عربی و ایرانی را هم ایرانیک گفته است و دیگری تمدن هند است، چهارمین تمدن متعلق به خاور دور یعنی چین و ژاپن و پنجمین تمدن مسیحی غرب است. او معتقد است که فعلاً این پنج تمدن از قدیم باقی مانده اند و سرنوشت جهان هم به دست این پنج تمدن است و بررسی می­­کند تا چه حد درون این تمدن ها، خلاقیت و آفرینش گری و پاسخ به واکنش ها وجود دارد. نکتۀ دیگر اینکه توین بی نگاه خیلی مذهبی و دینی به جهان و تاریخ جوامع دارد و هرچه سن او بالاتر می­رفته، این موضوع بارزتر می­شده و در واقع می­توان گفت او بود که اولین بار گفت قرن بیست و یکم، قرن دین و معنویت است. او می­گفت آن چیزی که تمدن را می­تواند نجات دهد دین و معنویت است و به خاطر همین نگاه مذهبی و دینی، خیلی مورد انتقاد قرار گرفته است.
او می­گوید این پنج تمدن، تمدن هایی هستند که یک دین آن ها را تأسیس کرده است. توین بی عمر طولانی داشت و نودسال زندگی کرد، در اواخر عمرش می­گفت من هنوز مردد هستم که این دنیا، دنیای بهتری خواهد شد یا نه؛ ولی امیدوار بود معنویت تازه ای به وجود بیاورد.  یکی از انتقادها به توین بی این بود که او همان کاری را می­کند که مارکس کرد. یعنی برای کل جهان تکلیف روشن می­کند. تمدن ها و بشر و تاریخ چیزی نیست که برایش قوانین طبیعی بگذارید و بگویید این جور یا آن جور می­شود. این ایراد را به همۀ کسانی می­گیرند که برای پیش بینی تاریخ الگوسازی می­کنند. افرادی چون ویل دورانت که متخصص نیستند اصلا دست به این کار نمی­زنند. فقط فیلسوفان تاریخ، سیستم نظری درست می­کنند که بر مبنای آن بتوانند الگوهایی را پیشنهاد کنند که جهان جای بهتری شود و توین بی هم در زمرۀ اینهاست.
او با کتاب بررسی تاریخ نشان داد که به عنوان فیلسوف و مورخ تاریخ، در هر دو حوزه آن قدر قدرتمند است که ممکن است از اندیشه هایش ایراد بگیرند، اما نمی­توانند آنها را کنار بگذارند.     دکترکوثری : نکته ای که فرمودید به نظر من در عنوان کتاب هم هست و این عنوان با ظرافت انتخاب شده است.  A study  با The study متفاوت است و اینکه برای کتاب عنوان اول انتخاب شده، یک سطح بالاتر و یک معرفۀ خاص است. در دوسه دهۀ اخیر خیلی از این تاریخ ها در مورد فلسفه یا تمدن نوشته شده و در اینها از لفظ A study استفاده نمی­کنند و معمولا از study on استفاده می­شود . A study یک بررسی است در میان بسیاری از بررسی های دیگر، نه یک بررسی که می­خواهد حرف اول و آخررا بزند. نکتۀ دیگر اینکه توین بی برای گریز از حرکت خطی تمدنی که مارکس و دیگران به آن معتقد بودند، که نوعی progress یا پیشرفت دائمی بود، یک نوع مدل سیکلی خاص را مطرح می­کند که این مدل سیکلی حالت سینوسی دارد و شبیه مدل سینوسی ابن خلدون است، البته مقداری انسان گونگی در این بیان هست؛ درست مثل آدمی که در مواجه با شرایط، دچار چالش می­شود و به فکر و خلاقیت وادار می­شود. اما در نهایت گریز توین بی از اینکه دچار Historicism مارکس نشود؛ در عین حال از منظر تاریخ جدید، خودش یک نوع Historicism جدید است.   استاد فانی: یک نکته هم در بارۀ ویرایش بگویم، چون خودم ویراستارم.
کتابی که ترجمۀ خوب شده باشد، ویراستاری خوب هم می­تواند روی آن انجام شود؛ اگر ترجمه بد باشد، بهترین ویراستارها هم کاری نمی­توانند بکنند. پس اول باید ترجمۀ کتاب خوب باشد و بعید است ترجمۀ بد با ویرایش درست شود.
دکتر کوثری: با تشکر از استاد فانی و آقای طاهری، امیدوارم که بتوانیم یک جلسۀ مستقل در بارۀ ویرایش داشته باشیم. اوایل انقلاب چون ما همه می­خواستیم تاریخ را تغییر دهیم، یک دفعه موجی از کتاب های فلسفه تاریخ از فلسفۀ تاریخ شهید صدر تا کتاب والش و باکینگهام و امثال این ها ترجمه شد و ناگهان فضای فلسفۀ تاریخ باد کرد و بعد از چند سال هم از یادها رفت و فکر می­کنم در زمان دیگری می­شود عاقلانه تر و با فرصت بیشتری نشست و در بارۀ تاریخ فکر کرد، چون یک مقدار هم پوپریسم Popperism آن جریان پنبۀ فلسفه تاریخ را زد و باد فلسفه تاریخ را خواباند.ولی ما از موج پوپریسم رد شدیم و به فرصت­های دیگری برای اندیشیدن در بارۀ تاریخ و فلسفۀ تاریخ نیاز داریم . در انتهای جلسه از میهمانان گرامی و شرکت کنندگان در این جلسۀ پربار و مفید بسیار سپاسگزارم.

بررسی و نظرات

فرم ارسال نظر