صفحه اصلی خبر معرفی کتاب قابوسنامه

قابوسنامه

  • خبر
  • معرفی کتاب
  • 314
  • 14 به‍ 1398
  • چاپ

چاپ نوزدهم «قابوسنامه» نوشته ع‍ن‍ص‍رال‍م‍ع‍ال‍ی از گنجینه‌های نثر فارسی قرن پنجم به تصحیح «دکتر غلامحسین یوسفی»، استاد شهیر زبان و ادبیات فارسی به بازار آمد.

چاپ اول قابوسنامه هنگامی که انتشارات علمی و فرهنگی بنگاه ترجمه و نشر کتاب نام داشت منتشر شده بود. این کتاب برای نوزدهمین بار تجدید چاپ شده و نایاب شدن آخرین چاپ آن بعد از حدود دو سال و اندی، نشان می‌دهد این متن کلاسیک ادبیات فارسی همچنان در میان کتاب‌خوانان مخاطب دارد.

قابوسنامه نوشته عنصرالمعالی کیکاووس‌بن اسکندربن قابوس‌بن وشمگیربن زیار، از شاهزادگان خاندان زیاری، است. این خانواده در قرن چهار و پنجم هجری در شمال ایران حکمروایی می‌کردند. عنصرالمعالی که داماد سلطان محمود غزنوی بوده، پسری داشته به نام گیلانشاه و کتاب قابوسنامه را برای دادن پند و اندرز به او در چهل و چهار باب نوشته است. به همین دلیل، این کتاب به نصحیت‌نامه نیز شهرت یافته است.

نویسنده قابوسنامه می‌خواسته است با نوشتن این کتاب حاصل تجربیات خود را در اختیار فرزندش بگذارد و او را برای پادشاهی آینده آماده کند. به همین منظور، تلاش کرده در هر باب کتاب علم و فنی را تشریح کند که یک شاهزاده ممکن است در طول عمر بدان نیاز داشته باشد. آیین زن خواستن، آیین دوست گرفتن، بازرگانی کردن، آیین و رسم شاعری، خدمت‌کردن پادشاهان، آیین و شرط وزارت و نیز آیین و شرط پادشاهی ازجمله باب‌های این کتاب است که مشخص می‌کند نویسنده در هر بابی چه مقصودی را دنبال می‌کرده است.

کتاب قابوسنامه را می‌توان نمونه درخشان نثر مرسل دانست؛ نثری ساده و بی‌پیرایه که ویژگی نگارش در قرون چهارم و پنجم هجری است، یعنی همان سبکی که بلعمی و بیهقی می‌نوشته‌اند.

 

تاثیر قابوسنامه بر ادبای معاصر و متاخر

غلامحسین یوسفی (۱۳۰۶ تا ۱۳۶۹) که کتاب را تصحیح کرده و مقدمه مفصلی بر آن نوشته، تردیدهایی را درباره اینکه قابوسنامه دقیقا در چه سالی نوشته شده مطرح می‌کند؛ اما مسلم است این کتاب در نیمه دوم قرن پنجم منتشر شده است. قابوسنامه از متون ماندگار قرن پنجم به شمار می‌رود و روی نویسندگان و شعرای معاصر و نیز ادبای بعد خود تاثیر چشمگیری گذاشته است. سادگی و لطف شیوه بیان قابوسنامه چنان بوده که سنایی غزنوی (شاعر قرن ششم) در حدیقه‌الحقیقه (نظم کتاب سنایی اوایل قرن ششم به پایان رسیده است) حکایتی را عینا از آن نقل کرده است.

پس از سنایی، محمد عوفی (مورخ و مترجم قرن هفتم) در جوامع‌الحکایات و لوامع‌الروایات نیز از قابوسنامه نقل‌هایی را آورده و از آن پس، چندی از شعرا و نویسندگان نامدار دیگر؛ ازجمله عطار (شاعر و عارف قرن هفتم) و نظامی (شاعر قرن پنجم) و جامی (شاعر و عارف قرن نهم) هم از این کتاب بهره‌هایی برده‌اند و چه با نقل منبع چه بدون نقل آن، از مطالب و سبکش استفاده کرده‌اند. قابوسنامه به زبان‌های دیگر نیز ترجمه شده که قدیمی‌ترین آن‌ها ترجمه‌ای است به زبان ترکی در قرن نهم هجری. ترجمه آلمانی این کتاب در قرن نوزدهم میلادی منتشر شده و در نیمه قرن بیستم هم ترجمه‌ای انگلیسی آن به انتشار رسیده است.

 

تصحیح‌های مختلف از قابوسنامه

این نمونه عالی نثر فارسی قرن پنجم را چند استاد معاصر ادبیات فارسی تصحیح کرده‌اند. علاوه بر غلامحسین یوسفی، قابوسنامه را سعید نفیسی (ادیب و مورخ، ۱۲۷۴ تا ۱۳۴۵)‌نیز تصحیح کرده است که خیلی پیشتر از تصحیح یوسفی، در انتشارات مجلس منتشر شده و مصحح مقدمه‌ای درباره سبک نثر کتاب نیز بر آن افزوده است. 

اولین‌بار قابوسنامه را رضا قلیخان هدایت (شاعر و تذکره‌نویس ۱۱۷۹ تا ۱۲۵۰) تصحیح کرده که در سال ۱۲۸۵ در تهران منتشر شده است. عبدالمجید بدوی (استاد دانشگاه عین الشمس مصر و دانش‌آموخته دانشگاه تهران) نیز بعد از نفیسی تصحیحی از این کتاب ارائه کرده است. با این حال، می‌توان گفت بهترین تصحیح از قابوسنامه را غلامحسین یوسفی ارائه کرده که در کتابش تعلیقات مفصلی نیز بر متن کتاب افزوده است.

یوسفی در مقدمه کتاب به تمام کسانی که پیش از او قابوسنامه را تصحیح کرده بوده‌اند و در این کار فضل تقدم داشته‌اند با احترام یاد می‌کند و سپس شرح می‌دهد ابتدا با ترغیب مجتبی مینوی (۱۲۸۱ تا ۱۳۵۵) و سپس تایید سعید نفیسی دست به کار تصحیح کتاب شده و با مطالعه نسخه‌های گوناگون آن و مبنا قراردادن نسخه‌ای که در کتابخانه فاتح در استانبول بوده، کار خود را پیش برده است. یوسفی می‌نویسد همزمان با او، مصطفی مقربی (عضو پیوسته فرهنگستان، ۱۲۹۳ تا ۱۳۷۷) نیز در حال تصحیح قابوسنامه بوده که وقتی از اقدام یوسفی برای این کار باخبر می‌شود، از ادامه کار صرف‌نظر می‌کند.

از قابوسنامه گزیده‌های زیادی نیز منتشر شده است که از قدیمی‌ترین آن‌ها، گزیده سعید نفیسی است و آن را وزارت فرهنگ پیش از پیروزی انقلاب اسلامی منتشر کرده است. گزیده‌ای از این کتاب به تصحیح غلامحسین یوسفی نیز در انتشارات علمی و فرهنگی منتشر شده است.

همچنین نشر قطره گزیده‌ای را به انتخاب و شرح نرگس روان‌پور منتشر کرده است. این گزیده‌ها برای مخاطبان علاقه‌مند به نثر فارسی منتشر شده که فرصت خواندن کل کتاب را ندارند اما می‌خواهند از آن بی‌بهره نیز نباشند. زبان شیرین قابوسنامه از همان مقدمه عنصرالمعالی نمایان است و چنان گیراست که به‌سختی می‌توان آن را کنار گذاشت:

«آگاه باش ای پسر که روزِ رفتن من نزدیکست و آمدن تو بر اثر من زود باشد؛ چه، امروز در این سرای سپنجی باید که بر کار باشی و زادی و پرورشی را که سرای جاودان را شاید برداری و سرای جاودانی برتر از سرای سپنجی است و زاد او ازین سرای باید جست که این جهان چون کشتزاریست که ازو کاری و ازو دِرَوی از بد و نیک...» 


منبع : خبرگزاری ایرنا

بررسی و نظرات

فرم ارسال نظر