از آغاز تمدن بشري كتاب همواره در خدمت رشد و شكوفايي انسان ها بوده و تاثيري شگرف بر پيشرفت و تعالي علم و فرهنگ جوامع مختلف گذاشته است .
شركت انتشارات علمي و فرهنگي با ميراثي غني و سابقه اي طولاني در عرصه چاپ و نشر پيشگام چاپ و نشر در كشور بوده است . فرهيختگان و اساتيدي كه با گذشته نه چندان دور تاريخ نشر ايران آشنا هستند به خوبي به اين موضوع واقفند و نام « بنگاه ترجمه و نشر كتاب » و « موسسه انتشارات فرانكلين » را در خاطر دارند . دو موسسه انتشاراتي قدرتمندي كه از ادغام آنها شركت انتشارات علمي و فرهنگي كنوني تاسيس شده است . جهت اطلاع بيشتر علاقمندان خلاصه اي از فعاليت اين دو شركت از ابتداي تاسيس تا كنون بيان مي شود :
بنگاه ترجمه و نشر كتاب :
در سال 1332 ، موسسه خصوصي با عنوان « بنگاه ترجمه و نشر كتاب » با هدف قرار دادن بهترين آثار برگرفته از ذوق و انديشه بشري در اختيار دوستداران كتاب شكل گرفت . اين موسسه در سال 1335 « شركت سهامي بنگاه و ترجمه و نشر كتاب » نام گرفت و با هدف بالا بردن سطح دانش عمومي و انتشار يك سلسله آثار سودمند در رشته هاي مختلف علم و ادب به ثبت رسيد .
در سال 1351 ، اين شركت انحلال خود را اعلام كرد و ، در همان سال ، موسسه اي غير انتفاعي با نام « بنگاه ترجمه و نشر كتاب »براي مدتي نامحدود تاسيس و جايگزين آن شد .
در مجموعه اهداف موسسه جديد ، علاوه بر ترجمه آثار نويسندگان خارجي ، ترجمه و انتشار آثار برگزيده زبان فارسي به زبان هاي خارجي جهت اشاعه فرهنگ و ادبيات ايران نيز ذكر گرديد . در اين جهت ، بنگاه ترجمه و نشر كتاب به افتتاح دفتري در نيويورك مبادرت كرد و فعاليت هاي دفتر نيويورك با همكاري سازمان يونسكو صورت پذيرفت .
اعتبارات مورد نياز بنگاه ، علاوه بر وجوه فروش كتب ، از محل كمك هاي دريافتي افراد و نهادها و نيز از محل اعتبارات دولتي كه به صورت طرح يا كمك در بودجه كل كشور منظور گرديد تامين مي شد .
پس از پيروزي شكوهمند انقلاب اسلامي ايران ، بنگاه ترجمه و نشر كتاب با تغييراتي تحت سرپرستي بنيادعلوي قرار گرفت .
در اواسط سال 1359 و پس از تشكيل بنياد مستضعفان ، بنگاه به صورت موسسه اي وابسته به بنيادهاي علوي و مستضعفان اداره مي شد . در اوايل سال 1360 ، فعاليت بنگاه ترجمه و نشر كتاب با چاپ سه جلد كتاب تحت عنوان « بتونك » ادامه يافت ( كلمه اي متشكل از حروف اول بنگاه ترجمه و نشر كتاب ) . در اواخر سال 1360 ، مركز انتشارات علمي و فرهنگي جايگزين بنگاه ترجمه و نشر كتاب شد و به فعاليت خود ادامه داد . بدين ترتيب ، پس از تاسيس « مركز انتشارات علمي و فرهنگي » كه به منظور نيل به اهداف علمي و فرهنگي انقلاب اسلامي ايران و انتشار آثار ارزنده و انجام تحقيقات و تتبعات سودمند پژوهشگران موسسات تابعه وزارت فرهنگ و آموزش عالي تاسيس شده بود ، بنگاه ترجمه و نشر كتاب به فعاليت هاي انتشاراتي خود در قالب اين مركز ادامه داد .
در 29 فروردين 1363 قانون تبديل مركز انتشارات علمي و فرهنگي از صورت يك « مركز وابسته » به « شركت دولتي وابسته »تصويب شد . شركت همچنان دولتي باقي ماند ولي بودجه آن حذف گرديد . انگيزه ايجاد اين تغيير ، استقلال شركت در تصميم گيري براي گسترش فعاليت هاي خود بود .
در تمامي دوران فعاليت شركت انتشارات علمي و فرهنگي ، همواره انتخاب و چاپ كتاب زير نظر شوراي فرهنگي و بر اساس نياز جامعه صورت مي گرفت .
از جمله اقداماتي كه در سال هاي بعد انجام گرفت تجهيز چاپخانه بود ، به طوري كه پس از خريداري ماشين آلات مختلف ، اين چاپخانه به يكي از چاپخانه هاي مجهز وزارت فرهنگ و آموزش عالي مبدل شد .
برخي از مولفان و مترجمان همكار :
آقايان : پروفسور فضل الله رضا ، عنايت الله رضا ، جعفر شعار ، سعيد نفيسي ، محمد علي جمالزاده ، كريم كشاورز ، سيد جعفر شهيدي ، بهاء الدين خرمشاهي ، جلال همايي ، سسيد صادق گوهرين ، حسين خديو جم ، محمد پروين گنابادي ، پرويز ناتل خانلري ، مسعود رجب نيا ، داريوش آشوري ، حسين معصومي همداني و. . .
موسسه فرانكلين :
موسسه فرانكلين با كمك هاي مالي چند تن از ناشران امريكايي و با هدف گسترش فرهنگ امريكايي در برخي از كشور ها از جمله : ايران ، مصر ، پاكستان ، اندونزي و مالزي و . . . تاسيس شد .
ناشران امريكايي كمك مالي خود را به موسسات فرانكلين در كشور هاي مزبور با استفاده از معافيت مالياتي طبق قوانين امريكا صورت مي دادند . موسسه فرانكلين در ايران ، در عرض چند سال به تشكيلاتي با تاثيري دير پا بر صنعت نشر ايران تبديل شد . كار فرانكلين با آماده سازي كتاب ها براي انتشار آغاز گشت و براي اولين بار عمل ويرايش ، توليد فني كتاب ( صفحه آرايي ،نمايه سازي طراحي جلد و غيره ) به شكل نوين در اين موسسه انجام گرفت . بخش ديگر خدمات موسسه ، ويرايش كتاب هاي غير درسي بود كه سپس به تشكيلاتي گسترده تبديل شد . در سال هاي بعد موسسه فرانكلين به چاپ كتاب هاي درسي كشور پرداخت . نخستين مجموعه از اين كتاب ها در سال 1340 در دسترس دانش آموزان قرار گرفت . طي همان سال فرانكلين چاپ كتاب هاي درسي كشور افغانستان را نيز بعهده گرفت و براي نظارت بر چاپ كتاب ها نماينده اي از وزارت معارف افغانستان در موسسه فرانكلين حضور يافت . فرانكلين از محل عوايد چاپ اين كتاب ها چاپخانه اي مجهز به نام شركت افست تاسيس كرد و بخشي از سهام آن را بين ناشران توزيع نمود . يكي از مشكلاتي كه فرانكلين در جريان تهيه كتاب هاي درسي با آن روبرو شد مسئله تامين كاغذ مورد نياز بود . بنابراين ، براي رفع اين مشكل ، كارخانه كاغذ پارس با مشاوره فني موسسه فرانكلين و مشاركت مالي بخش هاي خصوصي و دولتي در اراضي هفت تپه خوزستان تاسيس شد و از سال 1347 شروع به كار كرد .
سازمان كتابهاي جيبي از جمله موسسات ديگري بود كه در سال 1339 در كنار ديگر فعاليت هاي موسسه فرانكلين آغاز به كار كرد . هدف اين سازمان در ابتدا انتشار كتاب در قطع كوچك و بهاي ارزان بود . اين سازمان در سال 1348 به عنوان يك شركت سهامي انتفاعي به ثبت رسيد و به صورت يك شركت مستقل درآمد . در سال 1335 سازمان كتاب هاي جيبي از اين موسسه جدا شد .
از ديگر فعاليت هاي موسسه فرانكلين ، طبق گزارش سال 1354 علي اصغر مهاجر ، آخرين مدير اين موسسه ، مي توان به موارد زير اشاره كرد :
- تهيه پانصد كتابخانه براي مدارس دولتي
- تاسيس موسسه دفتر لغت فارسي به سرپرستي دكتر مينوي و دكتر زرين كوب و كمك به تاسيس بنياد فرهنگ ايران
- كمك به تاسيس « كانون پرورش فكري كودكان و نوجوانان »
- تهيه طرح مبارزه با بيسئادي براي بزرگسالان و اجراي نومنه آن در شهرستان قزوين
- تاسيس مركز تكنولوژي آموزشي براي تهيه فيلم و اسلايد آموزشي
- كمك به تاسيس كتابخانه دانشگاه صنعتي شريف ( آريامهر سابق )
در سال 1356 پس از انحلال موسسه فرانكلين در نيويورك ، مقرر شد تمام دارايي ها ، تعهدات ، طرح
ها، و برنامه هاي فرانكلين به يك موسسه جديد و مستقل ايراني به نام «سازمان آموزشي نو مرز »منتقل شود . بنابر اين از 5 بهمن ماه 1356 سازمان آموزشي نو مرز عهده دار وظايف گذشتة فرانكلين در تهران گرديد و عملا موسسه فرانكلين منحل شد .
پس از پيروزي انقلاب اسلامي ايران دولت موقت اين سازمان را در اختيار گرفت و نامش را به « سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامي » تغيير داد . كار اصلي اين سازمان طي 3 الي 4 سال پس از انقلاب چاپ كتاب هاي درسي بود . در اواخر دهه 60 ، طبق مصوبه شوراي انقلاب ، سازمان مزبور به شركت سهامي تبديل و به صورت شركت دولتي در اداره ثبت شركت ها به ثبت رسيد و به « وزارت تحقيقات و فناوري » وابسته گرديد . در اين مدت و سال هاي بعد فعاليت فرهنگي شركت ادامه داشت و با راه اندازي مجموعه هايي چون جامعه و سياست ، گزيده سخن پارسي ،چه مي دان ، گردونه تاريخ، جامعه و اقتصاد ، تكنولوژي ، علوم پزشكي ، دانش رياضي ، گزيده متون تاريخي ، انديشه هاي عصرنو ، ايران و اسلام ، علوم قرآني و حديث به چاپ و نشر رساند .
طي اين سال ها سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامي فعاليت هاي ديگري نيز انجام داد از جمله : خريد و توزيع متمركز مواد و تجهيزات مورد نياز دانشگاه ها ، از جمله مواد شيميايي ، لوازم شيشه اي آزمايشگاهي ، كاغذ ، كامپيوتر ، و غيره
- احداث دفتري جهت نظارت بر خريد برخي ملزومات دانشگاه ها و . . .
در سال 1372 طي مصوبه شوراي عالي اداراي مقرر شد دستگاه هاي موازي دولتي در هم ادغام شوند . از اينرو ، شركت انتشارات و آموزش انقلاب اسلامي منحل و در شركت انتشارات علمي و فرهنگي ، كه تقريبا فعاليتشان شبيه به هم بود و از يك زمان شروع به كار كرده بودند ، ادغام شد و تحت عنوان شركت انتشارات علمي و فرهنگي با آرم سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامي با پيشينه در مجموع حدود 80 سال معرفي گرديد .
نوع و ميزان انتشار كتاب هاي موسسه فرانكلين ( شركت انتشارات و آموزش انقلاب اسلامي )
فرانكلين در طول دوره فعاليت 23 ساله خود حدود 2000 عنوان كتاب در زمينه هاي مختلف چاپ و منتشر كرد ، از جمله در حوزه هاي دائره المعارف ، فرهنگ ، فلسفه ، روانشناسي ، اديان ، علوم اجتماعي ، علوم و تاريخ علم ، هنر ، ادبيات ، تاريخ و جغرافيا ، و ايرانشناسي .
از آثار مهمي كه به همت اين شركت چاپ شد مي توان از دائرةالمعارف فارسي به سرپرستي دكتر غلامحسين مصاحب نام برد . نشريات پيك ( پيك كودك ، نوآموز ، دانش آموز ، نوجوان ، جوان ف و معلم خانواده ) و مجله كتاب امروز نيز در موسسه فرانكلين چاپ و نشر گرديد .
از ديگر فعاليت هاي چاپي اين موسسه مي توان به موارد زير اشاره كرد :
- تاليف و طبع و نشر 48 عنوان كتاب تمرين ، براي تكميل كتاب هاي درسي
- تاليف و طبع و نشر 80 عنوان كتاب درسي براي دانشسرا هاي مقدماتي و موسسات تربيت معلم
- تهيه و طبع و نشر نخستين دائره المعارف 18 جلدي براي كودكان و نوجوانان
- طبع و نشر تمامي كتاب هاي درسي كشور افغانستان به مدت 7 سال
- تاليف و طبع و نشر تمامي كتاب هاي مبارزه با بيسوادي در سه ساله اول
- تاليف و طبع و نشر تمامي كتاب هاي سپاهيان دانش در 5 ساله اول
برخي از مولفان و مترجمان همكار با موسسه فرانكلين ( سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامي )
آقايان : دكتر غلامحسين مصاحب ، احمد سميعي گيلاني ، ناصر پاكدامن ، حميد عنايت ، رضا اقصي ، نجف دريابندري ، كريم امامي ، احمد آرام ، محمد جعفرمحجوب ، سيد جعفر شهيدي ، سيروس پرهام ، هرمز همايون پور ، پرويز اتابكي ، ايرج علي آبادي ، حسين الهي قمشه اي ، ناصر موفقيان ، فريدون بدره اي ف جهانگير افكاري و . . .
فعاليت شركت انتشارات علمي و فرهنگي اغز سال 1372 تا كنون :
همانگونه كه اشاره شد ، بعد از پيروزي شكوهمند انقلاب اسلامي ايران ، بنگاه ترجمه و نشر كتاب جاي خود را به شركت انتشارات علمي و فرهنگي داد و سازمان انتشرات و آموزش انقلاب اسلامي جايگزين موسسه فرانكلين گرديد. اين دو ناشر برجسته كشور از سال 1372 با نام شركت انتشارات علمي و فرهنگي و با آرم سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامي به فعاليت خود ادامه دادند . سپس در سال 1379 ، 51 درصد از سهام ان در اختيار سازمان تامين اجتماعي و 49 درصد در اختيار وزارت علوم ، تحقيقات و فناوري قرار گرفت ، و از سال 1381 تا كنون به صورت يك شركت غير دولتي اداره مي گردد .
در سال 1380 ، به مكنظور توسعه و گسترش فعاليت هاي شركت در زمينه توزيع و فروش كتاب و ارتقاي فعاليت چاپخانه و افزايش فعاليت حوزه فيلم سازي ، بنابر تصميم هيئت مديره شركت ، فعاليت هاي اجرايي شركت مجزا شد و فعاليت هر حوزه در قالب يك شركت وابسته به شركت انتشارات علمي و فرهنگي شكل گرفت ، اين شركت ها عبارتند از :
- شركت جاپ و نشر كتيبه
- شركت بازرگاني كتاب گستر
- شركت فرهنگ فيلم تهران
مديريت شركت از سال 1385 رويكرد نويني در راهبري اين مجموعه علمي و فرهنگي تعريف نموده اند كه عبارت است از :
1 . تحكيم و گسترش انديشه ورزانه و صميمانه با نخبگان و فرهيختگان خالق آثار فاخر شركت.
2 . رشد و ارتقاي فرهنگ نظريه پردازي و توليد علم .
3 . نگاه نقادانه به آثار و كتب مختلف علمي و فرهنگي .
4 . ترجمه آثار و نظريات نو و مورد نياز جامعه .
5 . ايجاد تحول و پويايي در چاپ و نشر آثار و پرهيز از واپسگرايي نوين .
6 . نگاه به پويايي و رشد كيفي و محتوايي به جاي كميت گرايي در چاپ و نشر آثار و كتب.
7 . تحول و كارآمد نمودن ساختار اجرايي شركت .
8 . توسعه ُگسترش و روز آمد كردن تجهيزات و فن آوري مورد نياز شركت .